Teos Antik Kenti'nde 2200 yıllık tarih

İzmir’in Seferihisar ilçesine bağlı Sığacık’ta bulunan Teos Antik Kenti, binlerce yıl önce Akdeniz dünyasının önemli ticaret, sanat ve düşünce merkezlerinden biriydi. Kuzey ve güneyindeki iki limanıyla deniz ticaretine açılan kent; tüccarları, sanatçıları, düşünürleri ve dönemin güçlü siyasi figürlerini buluşturuyordu. Antik İonia’nın 12 kent devletinden biri olan Teos’un merkezinde yer alan yaklaşık 2 bin 200 yıllık meclis binası ise kentin siyasi ve toplumsal yaşamına ilişkin önemli bilgiler sunuyor. Bir zamanlar bu yapıda kentin geleceği tartışılıyor, kralların talepleri görüşülüyor, öğrenciler müzik ve temel bilgiler sınavlarına giriyordu. Roma döneminde sahne eklenen meclis binası, zamanla kültürel etkinliklere de ev sahipliği yaptı.

Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Ankara Üniversitesi adına 2010 yılından bu yana sürdürülen kazı ve restorasyon çalışmaları, İzmir Büyükşehir Belediyesi’nin maddi katkılarıyla devam ediyor. Özellikle meclis binasında bulunan yazıtlar, Teos’un mimari özelliklerinin yanı sıra antik dönemin eğitim sistemini, siyasi ilişkilerini ve günlük yaşamını da aydınlatıyor.

Kentin kalbinde 800 kişilik meclis

Teos Antik Kenti Kazı Başkanı Prof. Dr. Musa Kadıoğlu, kentin en iyi korunmuş kamu yapılarından biri olan meclis binasının, agoranın hemen kuzeybatısında yer aldığını belirtti. Kadıoğlu, "Burası Teos kent devletinin meclis binası. Danışma meclisi burada toplanıyor ve kentin geleceğiyle ilgili kararlar alıyordu. Ancak yapının önemini artıran başka bir özelliği daha var. Ele geçen yazıtlar, burasının yalnızca meclis toplantıları için kullanılmadığını, eğitim ve kültür faaliyetlerine de ev sahipliği yaptığını gösteriyor" dedi.

Yaklaşık 800 kişilik kapasiteye sahip yapıda 17 sıra oturma basamağı bulunuyor. Roma döneminde eklenen sahne de yapının kültürel etkinliklerde kullanıldığını gösteriyor.

Yalnızca birkaç basamağı görünüyordu

Bugün Teos’un en dikkat çekici yapılarından biri olan meclis binası, uzun yıllar boyunca toprak altında kaldı. 1960’lı yıllarda gerçekleştirilen kazılarda yalnızca birkaç oturma basamağı ortaya çıkarılabildi. 2010 yılında başlayan sistemli çalışmalarla yapının mimari bütünlüğü büyük ölçüde gün yüzüne çıkarıldı. Kadıoğlu, "2010 yılında buraya geldiğimizde yalnızca üstten iki üç basamak görünüyordu. Yıllar içerisinde yapıyı tamamen ortaya çıkardık. Güney analemma duvarını, oturma basamaklarını ve son olarak kuzey analemma duvarını ele alarak restorasyonu büyük ölçüde tamamladık. Böylelikle antik dönemin en önemli kamu yapılarından birini yeniden görünür hale getirdik" diye konuştu.

Ankara Üniversitesi öncülüğünde yürütülen çalışmalarda yapının mimari özellikleri belirlendi. Türk Tarih Kurumu’nun maddi desteğiyle hazırlanan restorasyon projeleri doğrultusunda gerçekleştirilen çalışmaların büyük bölümü 2026 yılında tamamlandı.

2 bin 200 yıl önce çocuklar eğitim alıyordu

Teos’un antik dünyadaki önemini ortaya koyan belgelerden biri de Polythros Eğitim Vakfı yazıtı. Yaklaşık 2 bin 200 yıl önce yaşayan varlıklı bir Teoslu olan Polythros, 34 bin drahmi bağışlayarak kentte çocukların eğitimini destekleyen bir vakıf kurulmasını sağladı. Vakıf kapsamında özgür doğmuş kız ve erkek çocukların eğitim alması desteklendi. Kadıoğlu, Teos’taki yazıtların antik dönemin eğitim sistemine ilişkin ayrıntılı bilgiler içerdiğini belirterek şunları söyledi: "Bu tür eğitim vakıflarını antik kentlerin çok azında biliyoruz. Teos’ta kız ve erkek çocukların eğitim aldığını görüyoruz. Daha da önemlisi, öğrencilerin hangi dersleri alacağına öğretmenlerin karar verdiğini biliyoruz. Öğretmenler arasında anlaşmazlık çıkarsa 40 yaşındaki müdür yardımcısı devreye giriyor. Bu ayrıntılar, antik dönemde eğitimin nasıl örgütlendiğini anlamamız açısından çok önemli."

Yazıtlara göre çocuklara okuma, yazma, dil bilgisi, edebiyat ve müzik derslerinin yanı sıra beden eğitimi ve savaş talimleri de veriliyordu. Eğitim sistemi, öğretmenler arasındaki görev dağılımı ve anlaşmazlıkların çözümüne ilişkin kurallarıyla da dikkat çekiyordu.

En yüksek maaşı müzik öğretmenleri alıyordu

Teos’un eğitim yaşamına ilişkin dikkat çekici ayrıntılardan biri de öğretmenlerin maaşları. Yazıtlar, öğretmenlerin görev alanlarını ve yıllık ücretlerini ortaya koyuyor. Prof. Dr. Kadıoğlu, "Öğretmenlerin maaşlarını biliyoruz. En yüksek maaşı alanlar telli çalgıları öğreten müzik öğretmenleri. Öğrencilerin müzik ve temel bilgi sınavlarının bu meclis binasında yapıldığını yazıtlar açıkça aktarıyor. Beden eğitimi ve savaş talimi gibi derslerin sınavlarının ise kentin kuzeyindeki gymnasion yapısında gerçekleştirildiğini düşünüyoruz" ifadelerini kullandı.

Yazıtlar sayesinde öğrencilerin ders programları, öğretmenlerin ücretleri ve sınavların yapıldığı mekânlar hakkında bilgi edinilebilmesi, Teos’u antik çağın eğitim yaşamının ayrıntılı biçimde araştırılabildiği merkezlerden biri haline getiriyor.

Kralın şartı: Heykelim meclise dikilecek

Teos’un meclis binası, yalnızca kentin iç yönetimine değil, Hellenistik dönemin güçlü krallıklarıyla kurulan diplomatik ilişkilere de tanıklık etti. Kentte bulunan Seleukos Kralı III. Antiokhos’a ait mektuplar ve onurlandırma yazıtları, MÖ 3. yüzyılın sonlarında Teos’un siyasi ilişkilerine ilişkin önemli bilgiler içeriyor.

Prof. Dr. Kadıoğlu, III. Antiokhos’un Teos’a özerklik, vergi muafiyeti ve sığınma hakkı gibi ayrıcalıklar tanıdığını belirterek kralın kentten dikkat çekici bir talepte bulunduğunu anlattı.

Kadıoğlu, "III. Antiokhos, Teos’a bazı önemli ayrıcalıklar tanıdı. Ancak kralın kentten dikkat çekici bir talebi de vardı. Bronzdan yapılacak heykelinin meclis binasına dikilmesini ve her yıl mevsim meyveleriyle süslenmesini istiyordu" dedi.

Gladyatörlerden kentin güçlü ailelerine uzanan izler

Meclis binasında bulunan heykel kaideleri ve yazıtlar, Roma döneminde Teos’un önde gelen ailelerinin toplumsal yaşamdaki yerini de ortaya koyuyor. Yazıtlar, seçkin ailelerin kentteki onurlandırma gelenekleriyle ve gösteri kültürüyle ilişkilerine ışık tutuyor. Fesinos’un eşi Stratonike’nin önemli dinî görevler üstlendiği, kızları Klaudia Tryphaina’nın ise Efesli Tiberius Klaudius Italicus ile evlenerek Efes’e yerleştiği anlaşılıyor.

Teos’un renkli mermerleri Roma’ya taşındı

Teos’un antik dünyadaki ünü, sanatçıları ve siyasi ilişkilerinin yanı sıra çevresindeki taş ocaklarından çıkarılan değerli mermerlere de dayanıyordu. Koyu renkli damarları ve farklı tonlarıyla dikkat çeken, antik kaynaklarda Lucullus mermeri olarak anılan ve günümüzde Africano mermeri adıyla da bilinen taş, Roma İmparatorluğu’nun mimari süslemelerinde kullanıldı.

Bu değerli taşın örneklerine Teos’un kendi kamu yapılarında da rastlanıyor. Meclis binasının döşemesinde tespit edilen Lucullus mermeri, dönemin taş işçiliği ve mimari estetiği hakkında bilgi veriyor.

360 yılda tamamlanan tapınak

Teos’un mimarlık tarihi açısından önemli yapılarından biri de şarap, bereket ve eğlence tanrısı Dionysos’a adanan tapınak. Antik dünyanın ünlü mimarlarından Hermogenes’e atfedilen yapı, Romalı mimar ve mühendis Vitruvius’un eserlerinde de yer alıyor.

Uzun yıllar boyunca tapınağın depremler nedeniyle defalarca yıkılıp yeniden inşa edildiği düşünülüyordu. Ancak 2010 yılından itibaren yürütülen kazılar, yapının farklı dönemlerde genişletilerek bugünkü planına ulaştığını ortaya koydu.